Seinastu áratíggjuni eru sosialar vespur komnar til Føroyar. Talan er fyrst og fremst um ‘vanliga’ vespuna (Vespula vulgaris) og í minni mun týsku vespuna (Vespula germanica). Báðar liva tætt við menniskju, hava eitt stórt tillagingarevni og duga væl at byggja stór býli upp á stutta tíð.

Fyri flestu fólk eru tær mest kend sum órógvandi gestir, t.d. um etið verður úti um summarið, men lívfrøðin og lívshátturin hjá vespunum er áhugaverd og hugtakandi – og greiðir samstundis frá, hví slagið kann gerast ein trupulleiki..

Ein koloni, sum verður bygd frá grundini hvørt ár
Eins og hjá øðrum sosialum vespum livir koloniin vanliga stutt - einans eitt summar. Einans tær gitnu drotningarnar yvirliva veturin. Um várið vakna tær úr dvaluni og fara einsamallar at stovna eina nýggja koloni.

Bæði vanliga vespan og týska vespan velja helst at byggja fjalt:

• í holum í jørðini
• undir røtum og steinum
• í holmúrum, loftsrum, skýlum og øðrum menniskjaskaptum bygningum

Ólíkt summum vespusløgum byggja hesi sløg ikki eina sjónliga, fríthangandi pappírskúlu. Býlið er fjalt uttanifrá, men innan er tað framvegis eitt framúrskarandi pappírsbygningur.

Pappír – gjørt av vespunum sjálvum
Vespur eru náttúrunnar fremstu pappírsframleiðarar. Arbeiðsvespurnar skava trevju av deyðum trøum, stikpelum ella øðrum viðartilfari. Tær tyggja trevjuna væl og blanda hana við spýtti, so eitt seigt og klistrandi pappírsdeiggj verður til. Tá hetta deiggið tornar, verður tað til lætt, sterkt og vatnavvísandi pappír.

Pappírið verður brúkt til at byggja innara bygnaðin í býlinum:

• sekshyrndar kyknur, har egg, larvur og puppur mennast
• berandi stengur og súlur millum hæddir
• bjálvandi veggir, sum hjálpa til at halda eitt javnt hitalag

Vespurnar kunnu enntá stýra hvussu trevjan liggur í pappírinum:

• trevjan liggur á kross í veggjum fyri styrki
• trevjan liggur parallelt í gólv og loft

Júst hetta er orsøkin til, at summi granskarar og arkitektar kanna vespubýli sum íblástur til lætt, sterkt og lívfrøðiliga niðurbrótiligt byggitilfar.

Arbeiðarar, sum duga nógv ymiskt
Tá fyrstu arbeiðsvespurnar klekjast, taka tær yvir arbeiðið í kolonini. Ólíkt hunangsbýflugum er einki  strangt arbeiðsbýti hjá hesum vespunum.

Ein einstøk arbeiðsvespa kann sama dag:

• arbeiða í býlinum
• leita eftir føði
• savna byggitilfar

Hesin smidleikin er ein stór styrki. Tað ger, at býlið er sterkt og ført fyri at vaksa skjótt – eisini tá umstøðurnar broytast.

Frá vøkstri til afturgongd
Gjøgnum summarið veksur býlið skjótt og kann at enda telja fleiri túsund einstaklingar. Tá summarið er farið, fer býlið inn í reproduktiónsfasuna. Størri kyknur verða bygdar,  og hannar og nýggjar drotningar verða nú framleiddar.

Tá tær nýggju drotningarnar flúgva út og para seg:

• doyr upprunaliga drotningin
• arbeiðsvespurnar missa so við og við sína virksemi
• býlið er í upploysn

Tað er júst í hesum tíðarskeiði, at vespur ofta verða upplivaðar sum serliga álopssinnaðar, tí skipanin í býlinum brýtur saman, og tær leita í stórum eftir føði, uttan at hava nakað at venda heim til.

Føði og avleiðingar
Bæði vanliga vespan og týska vespan eru ikki kræsnar. Tær eta:

• frukt og sukurevni
• kjøt og fisk
• insekt og larvur
• burturkast og matleivdir

Í sínum upprunaøki eru tær ein natúrligur partur av vistskipanini. Men í nýggjum økjum – sum Føroyum, Nýsælandi og Avstralia – kunnu tær fáa stórar vistfrøðiligar avleiðingar. Tær kunnu minka nógv um insektstovnar, og hetta rakar eisini fuglar og onnur djór hægri uppi í føðiketuni.

Vespur, sum fylgja menniskjum
Royndirnar úr Føroyum vísa greitt, at sosialar vespur breiða seg saman við menniskjaligum virksemi. Tær flúgva ikki langt av sínum eintingum, men drotningar í vetrardvala kunnu lættliga verða fluttar við:

• plantum
• mold
• byggitilfari
• vørum og akførum

Tí síggjast tær fyrst og fremst í og rundan um bygdir og býir.

Stutt samanumtikið
Vespur av slagnum Vespula vulgaris og Vespula germanica eru:

• lívfrøðiliga sera áhugaverdar
• framúrskarandi byggimeistarar
• sera lagaligar
• men eisini ein møgulig byrða fyri náttúru og fólk

At skilja lív og atburð hjá vespunum er fyrsta stigið til at handfara teirra nærveru – uttan óneyðugan ótta, men við virðing fyri bæði náttúruni og okkara nærumhvørvi.